یکی از اختلالات شایع در ناحیه شکم که هم در نوزادان و هم در بزرگسالان مشاهده میشود، فتق ناف است. در این عارضه، بخشی از روده یا بافت داخلی شکم، از طریق ناحیه ضعیف اطراف ناف بیرون میزند و باعث ایجاد برآمدگی، در ناحیه شکم میشود. علت بروز فتق ناف در نوزادان، ضعف مادرزادی دیواره شکم در محل ورود بند ناف است.
اما در بزرگسالان، عواملی مانند چاقی، بارداریهای متعدد، فشار زیاد هنگام دفع یا جراحیهای قبلی شکم، میتوانند باعث ایجاد این مشکل شوند. علائم فتق ناف، بسته به شدت و شرایط بیمار متفاوت بوده و شامل، برآمدگی بیدرد در ناحیه ناف، درد، حساسیت، تهوع و حتی انسداد روده در موارد شدید است. تشخیص این عارضه، از طریق معاینه فیزیکی انجام میشود؛ اما در موارد پیچیده، ممکن است سونوگرافی یا سیتیاسکن برای بررسی دقیقتر بهکار رود.
درمان فتق ناف در نوزادان، اغلب غیرجراحی است و تا سن 4 یا 5 سالگی خودبهخود برطرف میشود. در بزرگسالان، معمولا نیاز به عمل فتق ناف وجود دارد تا از خطراتی، مثل گیر افتادن یا خفگی بافت، جلوگیری شود. عمل جراحی، به صورت باز یا لاپاراسکوپی انجام میشود و با تقویت دیواره شکم، مانع عود مجدد فتق میگردد. در ادامه این مقاله از سایت دکتر نامداری، به بررسی علل، علائم، روشهای تشخیص و درمان فتق ناف میپردازیم.
فتق ناف چیست؟
بسیاری از بیماران در مواجهه با برآمدگی یا تورمی در ناحیه اطراف ناف، از خود میپرسند فتق نافی چیست؟ این وضعیت، زمانی رخ میدهد که بخشی از روده، بافت چربی یا مایع شکمی، از طریق یک نقطه ضعیف در عضلات دیواره شکم به بیرون فشار وارد کرده و باعث برآمدگی در نزدیکی ناف میشود. این عارضه، ممکن است در ظاهر نگرانکننده به نظر برسد؛ اما در اغلب موارد، در نوزادان بیخطر است.
با این حال، در بزرگسالان میتواند منجر به مشکلات جدیتری شده و نیاز به عمل فتق ناف داشته باشد. درمان فتق ناف، بسته به سن، علت بروز و شدت بیرونزدگی، ممکن است خودبهخود انجام شده یا در مواردی، جراحی صورت گیرد. در هر صورت، مراجعه و مشورت با بهترین دکتر فتق تهران، جهت کنترل علائم و درمان بیماری، ضروری است.
فتق ناف در نوزادان
فتق ناف در نوزادان، یکی از شایعترین اشکال این بیماری است که به دلیل بستهنشدن کامل عضلات شکم، در ناحیهای که بند ناف به بدن متصل بوده، ایجاد میشود. این نوع از فتق، بیشتر هنگام گریه یا فشار آوردن نوزاد، خود را به صورت برآمدگی نرم در ناحیه ناف نشان میدهد.
درمان فتق ناف در نوزادان، اگر تا سن 2 تا 5 سالگی خودبهخود بسته شود، نیاز به جراحی ندارد.
در صورتی که فتق بزرگ باشد یا پس از سنین کودکی همچنان باقی بماند، عمل فتق توسط متخصص توصیه میشود.
فتق ناف در بزرگسالان
برخلاف نوزادان، فتق ناف در بزرگسالان خودش بهبود نمییابد و در پاسخ به سوال فتق ناف از چیست، باید گفت؛ این نوع فتق، اغلب به دلیل فشارهای مزمن بر شکم که ناشی از عواملی، مانند چاقی، بارداریهای مکرر، زور زدن هنگام دفع یا بلند کردن اجسام سنگین هستند، ایجاد میشود. نشانههای آن، شامل درد یا ناراحتی در ناحیه ناف، به ویژه هنگام فعالیت فیزیکی یا سرفه کردن و برآمدگی سخت یا قابل لمس است.
در مواردی که بافت بیرونزده، دچار انسداد یا اختلال در خونرسانی شود (مانند گیر افتادن یا خفگی فتق)، نیاز فوری به عمل فتق ناف وجود دارد.
فتق ناف بعد از زایمان
یکی از موقعیتهای شایع در میان زنان، فتق ناف بعد از زایمان است. در دوران بارداری، عضلات شکم تحت فشار زیادی قرار میگیرند و ممکن است پس از زایمان، نتوانند به حالت اولیه بازگردند. همین ضعف عضلانی، میتواند باعث ایجاد فتق شود که اغلب به شکل برآمدگی نزدیک ناف یا حتی در امتداد محل بخیهی سزارین ظاهر میشود.
در صورتی که این برآمدگی، با درد یا ناراحتی همراه باشد یا بهمرور زمان بزرگتر شود، ممکن است نیاز به درمان فتق ناف از طریق مداخله جراحی وجود داشته باشد. عمل فتق ناف در زنان پس از زایمان، به صورت لاپاراسکوپی انجام میشود و با تقویت دیواره شکم، احتمال عود فتق را کاهش میدهد.
علل ایجاد فتق ناف
برای درک اینکه فتق ناف چگونه است و چرا ایجاد میشود، ابتدا باید به نقش دیواره شکمی و ساختار ناف در بدن توجه کنیم. فتق ناف، زمانی رخ میدهد که بافت داخلی شکم (روده یا چربی)، از ناحیهای ضعیف در اطراف ناف به بیرون فشار وارد کند. این ضعف، میتواند مادرزادی باشد یا به دلایل خاصی در دوران بزرگسالی، ایجاد شود.
دلایل ایجاد فتق ناف در نوزادان و کودکان
در دوران جنینی، بند ناف از میان یک سوراخ کوچک در عضلات شکم عبور میکند. پس از تولد، این سوراخ باید به تدریج بسته شود؛ اما اگر این فرایند به طور کامل انجام نگیرد، ممکن است فضای باقیمانده، محل عبور بافتهای داخلی و ایجاد فتق ناف شود. مهمترین دلایل ایجاد این عارضه در نوزادان، عبارتند از:
- بسته نشدن کامل عضلات شکم در ناحیه ناف، پس از تولد
- نوزادان نارس یا با وزن کم هنگام تولد (زیرا عضلات شکم آنها ضعیفتر هستند)
- عوامل ژنتیکی
در بسیاری از موارد، درمان فتق ناف در کودکان، نیازمند جراحی نیست و با گذشت زمان و رشد عضلات شکم، بسته میشود؛ اما اگر تا سن 4 تا 5 سالگی بهبود نیابد یا فتق بزرگ و قابللمس باقی بماند، عمل فتق ناف به عنوان گزینه درمانی مطرح میشود.
عوامل موثر در بروز فتق ناف در بزرگسالان
برخلاف نوزادان، علت اصلی بروز فتق ناف در بزرگسالان، نه به دلایل مادرزادی، بلکه به دلیل فشار بیش از حد روی عضلات شکم است. این فشار، باعث ایجاد شکاف در دیواره شکم شده و بافت داخلی از آن بیرون میزند. دلایل شایع فتق ناف در بزرگسالان شامل موارد زیر است.
- چاقی و اضافه وزن: فشار دائمی به دیواره شکم
- بارداریهای متعدد: کشیدگی و ضعف عضلات شکم
- تجمع مایع در شکم: مخصوصا در بیماران با نارسایی کبد
- جراحیهای شکمی قبلی: ایجاد ناحیه ضعیف در عضلات شکم
- یبوست مزمن یا سرفههای شدید و طولانی مدت: افزایش فشار داخل شکمی
- بیماریهای بافت همبند: مانند سندرم مارفان یا اهلرز-دانلوس
در بزرگسالان، احتمال بسته شدن خودبهخودی فتق بسیار کم است؛ بنابراین، در بیشتر موارد درمان فتق ناف با جراحی، به صورت باز یا لاپاراسکوپی و با هدف بازگرداندن بافت به جای اصلی و تقویت دیواره شکم، انجام میشود.
علائم فتق ناف (Umbilical Hernia)
شایعترین نشانهی این عارضه، یک برآمدگی یا تورم در ناحیه ناف است که هنگام سرفه، خنده یا زور زدن، بیشتر مشخص شود. برآمدگی ناف، نرم بوده و در ابتدا، ممکن است دردناک نباشد؛ اما در صورت بیتوجهی، علائم پیشرفتهتری ایجاد خواهد کرد.
| علائم | توضیحات |
| برآمدگی واضح و متحرک در ناحیه ناف | در برخی موارد، فقط هنگام فشار شکمی (مثلا بلند کردن اجسام سنگین) |
| احساس درد یا فشار مبهم در اطراف ناف | به خصوص هنگام ایستادن طولانیمدت یا فعالیت فیزیکی |
| افزایش تدریجی اندازه برآمدگی با گذر زمان | معمولا بدون درد؛ مگر زمان گریه یا زور زدن |
| درد مزمن یا ناراحتی دائمی | احتمال بروز بیشتر در بزرگسالان |
در صورت افزایش اندازه برآمدگی یا بروز درد شدید، احتمال بروز فتق ناف محبوس وجود دارد که نیازمند ارزیابی فوری برای عمل فتق ناف است؛ اما اگر فتق ناف پاره شود چه میشود؟ در این حالت، بافت روده ممکن است دچار آسیب برگشتناپذیر شده و بیمار با خطر مرگ بافتی، سپسیس یا شوک مواجه شود.
علائم فتق ناف در زنان
در زنان، خصوصا در دوران بارداری یا پس از زایمان، فشار وارده بر عضلات شکم، ممکن است به بروز یا تشدید فتق ناف منجر شود. در این شرایط، برخی علائم بیشتر نمایان شده یا شدت بیشتری خواهند داشت.
- برآمدگی ناف که هنگام بلند شدن، نشستن یا عطسه، همراه با احساس کشش یا درد است.
- درد خفیف تا متوسط که هنگام ایستادن طولانی یا انجام فعالیتهای روزمره دیده میشود.
- به دلیل افزایش فشار داخلی شکم، علائم در دوران بارداری تشدید خواهد شد.
در موارد مزمن، ممکن است بیمار نیاز به عمل فتق ناف داشته باشد تا از عوارض احتمالی جلوگیری شود. اگر زن باردار یا تازهزا دچار درد ناف، تورم شدید یا تهوع شد، باید فورا به پزشک مراجعه کند؛ زیرا این وضعیت، میتواند نشانهای از فتق ناف پاره شده یا محبوس شده باشد که نیاز به درمان فوری دارد.
علائم فتق ناف در مردان
اگرچه فتق ناف در مردان، شیوع کمتری نسبت به فتق کشاله ران دارد؛ اما در برخی مردان به خصوص با فاکتورهایی مانند چاقی، یبوست مزمن یا بند کردن مکرر اجسام سنگین، بیشتر رخ میدهد. برآمدگی قابل مشاهده در اطراف ناف که ممکن است در ابتدا فقط گاهبهگاه دیده شود، احساس فشار یا درد مبهم که با فعالیت فیزیکی یا سرفه شدید، بدتر میشود و حساسیت به لمس در ناحیه فتق، از علائم این وضعیت در مردان هستند.
علائم فتق ناف محبوس (اینکارسره)
فتق ناف محبوس یا اینکارسره، زمانی رخ میدهد که بخشی از روده یا بافت چربی، از شکاف ناف بیرون زده و دیگر قابل بازگشت به داخل شکم نیست. این وضعیت، جدی بوده و در بسیاری موارد، به سرعت به فتق ناف خفهشده (strangulated) منجر میشود. برآمدگی سفت و دردناک که با فشار به داخل برنمیگردد، درد شدید و ناگهانی در ناحیه فتق، تغییر رنگ برآمدگی به قرمز، بنفش یا تیره، از علائم شایع این عارضه هستند.
تهوع، استفراغ، نفخ، ناتوانی در دفع گاز یا مدفوع، تب و علائم عفونت عمومی، ضربان قلب بالا و فشار خون پایین در مراحل پیشرفته، از دیگر نشانههای این بیماری هستند. پارگی یا خفهشدن فتق در صدرت عدم درمان، میتواند باعث نکروز (مرگ بافت روده)، انسداد کامل روده و در نهایت، عفونت شدید شکمی شود.
تشخیص فتق ناف
پرسشی که بسیاری از بیماران دارند، این است که از کجا بفهمیم فتق ناف داریم؟ در ابتدا به منظور تشخیص بیماری، پزشک با مشاهده و لمس ناحیه ناف در حالت ایستاده و خوابیده، میتواند وجود فتق را تشخیص دهد. در اغلب موارد، پزشک از بیمار میخواهد عضلات شکم را منقبض کند، مثلا سرفه کند یا زور بزند تا برآمدگی بهتر دیده شود. اگر فتق ناف به وضوح در معاینه بالینی مشخص نباشد یا احتمال فتق محبوس وجود داشته باشد، پزشک ممکن است سونوگرافی تجویز کند.
سونوگرافی، ابزار غیرتهاجمی و دقیقی برای ارزیابی محتویات فتق و خطرات احتمالی، مانند انسداد روده است. در موارد پیچیده یا مشکوک به فتق پاره یا خفه شده، سیتیاسکن به بررسی وضعیت داخلی شکم و جریان خون بافتها کمک میکند. این روش، برای برنامهریزی دقیق پیش از عمل فتق ناف کاربرد دارد.
در صورت شک به انسداد روده، پزشک ممکن است عکسبرداری ساده شکمی تجویز کند تا وجود گاز یا مایع در نواحی غیرعادی روده، بررسی شود. در نهایت، در صورت احتمال فتق خفهشده یا عفونت، آزمایش خون برای ارزیابی التهاب یا نارسایی ارگانها انجام خواهد شد.
روشهای درمان فتق ناف
درمان فتق ناف، به سن بیمار، اندازه فتق و وجود یا عدم وجود علائم و عوارض بستگی دارد.
رویکردهای درمانی فتق ناف در نوزادان
در نوزادان و کودکان خردسال که فتق کوچک (کمتر از 1.5 سانتیمتر) و بدون درد بوده و تا سن 2 تا 5 سالگی، خودش بسته خواهد شد؛ پزشک فقط با معاینات دورهای، وضعیت را کنترل میکند و نیازی به عمل فتق ناف وجود ندارد. والدین، نباید سعی کنند که فتق را با فشار دادن یا بستن سکه به شکم کودک، درمان کنند؛ زیرا این روشها، نهتنها موثر نیستند؛ بلکه میتوانند باعث عفونت یا آسیب شوند.
در مواردی که فتق بیش از 2 سانتیمتر باشد و تا 5 سالگی بسته نشود، دردناک بوده و با تغییر رنگ پوست همراه باشد یا گیر کند (فتق محبوس) و بازگشتپذیر نباشد، نیاز به درمان فتق ناف به صورت جراحی وجود دارد.
جراحی فتق ناف (هرنیورافی)
در بزرگسالان بر خلاف کودکان، احتمال بسته شدن فتق ناف بدون درمان، بسیار کم است؛ چرا که با گذشت زمان، فتق بزرگتر شده و ممکن است باعث درد، گیر افتادن روده یا حتی پارگی گردد. جراحی باز، یکی از روشهای درمان فتق ناف است که در ابتدا، به یک برش کوچک در نزدیکی ناف نیاز دارد؛ سپس، بافت بیرونزده به داخل برگردانده شده و دیواره شکم با بخیه یا مش (mesh) تقویت میشود.
جراحی لاپاراسکوپی، روشی کمتهاجمیتر با برشهای کوچکتر است و برای افراد با سابقه جراحی یا فتقهای دوطرفه، مناسب به شمار میآید. معمولا فرد، طی چند روز تا یک هفته پس از عمل فتق ناف، به فعالیتهای روزمره بازمیگردد؛ البته باید از بلند کردن اجسام سنگین و فعالیت شدید تا چند هفته پرهیز شود و درد خفیف تا متوسط با مسکن قابل کنترل است.
جراحی فتق ناف با مش
در مواردی که فتق ناف بزرگ است یا دیواره شکم ضعیف شده، پزشک از مش جراحی (یک توری پزشکی مخصوص)، برای تقویت ناحیه استفاده میکند. در این روش، پس از بازگرداندن بافت بیرونزده به داخل شکم، مش روی ناحیه فتق قرار میگیرد تا از بازگشت مجدد آن جلوگیری شود. استفاده از مش در عمل فتق ناف، باعث کاهش احتمال عود و افزایش دوام درمان فتق ناف خواهد شد.
درمان فتق ناف بدون جراحی (برای بزرگسالان)
در مواردی که فتق ناف کوچک است، علائمی ندارد و خطری برای بیمار ایجاد نمیکند، میتوان بدون انجام عمل فتق ناف و با هدف کاهش علائم و بهبود زندگی، آن را مدیریت کرد؛ اما باید تحت نظر پزشک باشد تا در صورت بروز عوارض، اقدام جراحی صورت گیرد.
درمانهای حمایتی و رویکردهای سنتی فتق ناف
برخی بزرگسالان برای درمان فتق ناف، به روشهای حمایتی و سنتی، مانند استفاده از شکمبند، تغییر سبک زندگی و طب سنتی روی میآورند. شکمبندهای مخصوص، میتوانند در کوتاهمدت از بیرونزدگی فتق جلوگیری کرده و درد را کاهش دهند؛ اما جایگزین قطعی عمل فتق ناف نیستند.
همچنین، درمانهای سنتی مانند استفاده از گیاهان دارویی یا ماساژ، ممکن است به کاهش ناراحتی کمک کنند؛ ولی نباید بدون نظر پزشک انجام شوند، زیرا تاخیر در درمان ممکن است به عوارضی، مثل گیر افتادن یا پاره شدن فتق منجر شود.
عوارض فتق ناف و خطرات عدم درمان
با اینکه فتق ناف بیخطر است؛ اما در صورت عدم تشخیص و درمان به موقع، میتواند منجر به عوارض جدی شود.
- گیر افتادن فتق: بخشی از روده یا بافتهای داخلی در داخل فتق گیر میافتد و نمیتوان آن را به درون شکم برگرداند. این وضعیت، دردناک است و نیاز به درمان فتق ناف دارد.
- اختناق فتق: در صورت قطع جریان خون به ناحیه گیر افتاده، بافت دچار مرگ (نکروز) شده و عفونت شدید ایجاد میشود. این یکی از عوارض بسیار خطرناک است و بدون عمل فتق ناف، میتواند جان بیمار را تهدید کند.
- انسداد روده: گیر افتادن فتق، باعث بسته شدن مسیر روده میشود که با علائمی مانند درد شکم، استفراغ و عدم عبور گاز همراه است.
در نهایت، در اثر کاهش جریان خون و بافت مرده، ناحیه دچار عفونت میشود که خود میتواند به گسترش عفونت در شکم منجر گردد.
عوارض فتق ناف در دوران بارداری
درمان فتق در دوران بارداری، نیاز به دقت و تصمیمگیری تخصصی دارد؛ زیرا بارداری، فشار داخل شکمی را به طور قابل توجهی افزایش میدهد و خطر بروز عوارض را بالا میبرد. برای مثال، به دلیل فشار جنین، ممکن است فتق ناف در بارداری، بیشتر دچار گیر افتادگی شود. اگر فتق دچار اختناق شود، ممکن است نیاز به عمل فتق ناف، حتی در دوران بارداری ایجاد گردد که با خطراتی برای مادر و جنین همراه است.
در صورت عدم درمان فتق ناف در زمان مناسب، خطراتی مانند عفونت شکمی یا کاهش خونرسانی به بافتها، میتواند سلامت مادر و جنین را تهدید کند.
پیشگیری از فتق ناف
پیشگیری کامل از فتق ناف همیشه ممکن نیست، به ویژه در نوزادان که اغلب به دلایل مادرزادی دچار این عارضه میشوند؛ اما در بزرگسالان، رعایت برخی نکات میتواند خطر بروز آن را کاهش دهد. برای مثال، پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین، حفظ وزن سالم و تقویت عضلات شکم، از جمله راهکارهای مهم هستند.
فتق ناف و دوران بارداری
در دوران بارداری، افزایش فشار داخل شکم میتواند باعث بروز یا تشدید فتق شود. اگرچه، بسیاری از موارد بیخطر هستند؛ اما در برخی زنان، فتق ممکن است با درد، تورم یا عوارضی، مانند گیر افتادگی روده همراه شود. شناخت به موقع علائم و مشورت با پزشک، کمک میکند تا درمان فتق ناف به درستی مدیریت شود و در صورت نیاز، جراحی فتق ناف در زمان مناسب انجام گیرد.
ناف سالم، نقطه قوت بدن شماست!
بیتوجهی به علائم و تاخیر در درمان فتق ناف، منجر به عوارض جدی خواهد شد؛ از این رو، تشخیص زودهنگام، انتخاب رویکرد درمانی مناسب و در صورت نیاز، انجام عمل فتق ناف، نقش مهمی در حفظ سلامت و کیفیت زندگی دارد. در صورت نیاز به مشاوره پزشکی و خدمات درمانی، حتی برای نوزادان خود، میتوانید با دکتر فرشاد نامداری، به عنوان بهترین جراح و فوق تخصص کلیه، مجاری ادراری و ناباروری زنان در تهران، در ارتباط باشید.
- تماس: ۸۸۷۷۶۸۰۱, ۰۹۱۰۷۵۸۵۳۵۸
- آدرس: تهران، خیابان ولیعصر عج، ۳۰۰متر پایین تر از ونک، بالاتر از پل همت، بن بست سیدالشهدا، ساختمان رهام، پلاک ۸، واحد ۱
پاسخ به سوالات متداول درباره فتق ناف
آیا فتق ناف خطرناک است؟
در بیشتر موارد بیخطر است؛ اما در صورت گیر افتادن یا انسداد روده، میتواند خطرناک و نیازمند عمل فتق ناف فوری باشد.
آیا فتق ناف با ورزش درمان میشود؟
خیر، ورزش ممکن است وضعیت را بدتر کند.
دوره نقاهت بعد از عمل فتق ناف چقدر است؟
معمولا بین 2 تا 4 هفته است؛ اما در بزرگسالان و با استفاده از مش ممکن است کمی بیشتر طول بکشد.
درد بعد از عمل فتق ناف چقدر طول میکشد؟
درد طی چند روز کاهش مییابد و با مسکن کنترل میشود؛ اگر طولانی شد، به پزشک مراجعه کنید.
آیا فتق ناف باعث بزرگی شکم میشود؟
گاهی برآمدگی ناحیه ناف، باعث ظاهر بزرگتر شکم میشود؛ ولی خود فتق، منجر به چاقی واقعی نخواهد شد.
آیا فتق ناف نوزاد خطرناک است؟
در اغلب موارد، بیخطر و بدون نیاز به درمان خاص است، مگر اینکه فتق بزرگ یا دردناک باشد.
آیا فتق ناف بدون عمل درمان میشود؟
در نوزادان، اغلب خودبهخود بهبود مییابد؛ اما در بزرگسالان بدون جراحی فتق ناف درمان نمیشود.
آیا فتق ناف با دارو درمان میشود؟
خیر، دارو فقط برای کنترل درد یا عفونت است و نمیتواند خود فتق را درمان کند.
منبع
