بسیاری از مردان، نگران این هستند که چه چیزی باعث سرطان پروستات میشود و آیا میتوان از آن پیشگیری کرد؟ در واقع سرطان پروستات، نتیجه یک فرایند پیچیده و چندعاملی است که در آن، سلولهای طبیعی پروستات، دچار تغییرات ژنتیکی میشوند و خارج از کنترل، شروع به رشد میکنند. اصلیترین دلیل آغاز این تغییرات، جهشهای ژنتیکی اکتسابی در طول زندگی فرد است.
بسیاری از باورهای رایج درباره علت سرطان مانند، ضربه خوردن پروستات، رابطه جنسی زیاد یا کم و حتی عفونتهای ساده، دلیل ایجاد سرطان نیستند. وازکتومی نیز برخلاف تصور بعضی افراد خطر را افزایش نمیدهد. عواملی مانند، افزایش سن، سابقه خانوادگی، نژاد و برخی الگوهای تغذیهای از مواردی هستند که میتوان گفت جز دلایل اصلی سرطان پروستات محسوب میشوند.
سرطان پروستات چگونه آغاز میشود؟ نقش جهشهای ژنتیکی در سلولها
سرطان پروستات چگونه آغاز میشود؟ نقش جهشهای ژنتیکی در سلولهاسرطان پروستات فرایندی است که با تغییر در ماده ژنتیکی سلولهای غده پروستات آغاز میشود. این تغییرات که به آنها جهش ژنتیکی گفته میشود، عملکرد طبیعی چرخه رشد و مرگ سلولی را مختل میکنند. در شرایط عادی، سلولها تحت یک سیستم دقیق کنترل شده رشد کرده و در زمان مناسب از بین میروند؛ اما در اثر این جهشها، سلولها دستورهای نادرست دریافت کرده و شروع به تقسیم بیرویه و خارج از کنترل میکنند. در مراحل پیشرفته—شبیه شرایطی که نیاز به درمان سرطان پروستات گرید 4 دارد—این تکثیر غیرقابل کنترل میتواند به بافتهای اطراف و حتی سایر اندامها گسترش پیدا کند و مداخله درمانی تخصصی را ضروری سازد.
تقسیم نامنظم سلولها منجر به تشکیل تودهای از سلولهای غیرطبیعی میشود که به آن تومور گفته میشود. بنابراین جهشهای ژنتیکی، نقطه آغازین و اصلیترین علت سرطان پروستات هستند. این جهشها عمدتاً در طول زندگی فرد ایجاد میشوند؛ اما در برخی موارد میتوانند بهصورت ارثی نیز منتقل شوند. اگر این بیماری روند پیشرونده داشته باشد و پزشک تشخیص دهد که سرطان در مرحله پیشرفته قرار گرفته است، معمولاً گزینههای درمانی تخصصی مانند پرتو درمانی سرطان پروستات بررسی میشود تا از گسترش سلولهای سرطانی و درگیری بافتهای اطراف جلوگیری شود.
جهشهای ژنتیکی اکتسابی (Acquired Mutations)؛ شایعترین علت شروع سرطان پروستات
اکثر جهشهای ژنتیکی که منجر به سرطان پروستات میشوند، در طول زندگی فرد و پس از تولد رخ میدهند. این جهشها ارثی نیستند و به آنها، جهشهای اکتسابی میگویند. دلیل اصلی این جهشها نامشخص است؛ اما میتواند ناشی از عوامل محیطی مانند قرار گرفتن در معرض سموم یا خطاهای تصادفی، در فرایند تکثیر DNA سلولی باشد. این نوع جهشها، شایعترین علت سرطان پروستات، محسوب میشوند.
جهشهای ژنتیکی ارثی (Inherited Mutations)؛ ریسک فاکتورهای خانوادگی
بخش کوچکی از سرطانهای پروستات، ناشی از جهشهای ژنتیکی هستند که از والدین به ارث میرسند. این جهشها، در تمام سلولهای بدن فرد وجود دارند و احتمال ابتلا به سرطان پروستات را به شدت افزایش میدهند. اگرچه این جهشها مستقیما علت سرطان نیستند؛ اما یک فاکتور بسیار مهم محسوب میشوند. وجود این ژنهای معیوب در خانواده، نشان دهنده سابقه خانوادگی ابتلا به این بیماری است. در مراحل پیشرفتهتر سرطان پروستات، ممکن است پزشک نیاز به پرتو درمانی سرطان پروستات داشته باشد.
تفاوت بین سرطان پروستات با رشد سریع و رشد آهسته
برخی تومورها، بسیار آهسته رشد میکنند و ممکن است هرگز باعث مشکل نشوند یا به درمان جدی، نیاز نداشته باشند. این نوع از سرطان پروستات، معمولا در مردان مسن مشاهده میشود و اغلب مدیریت فعال یا نظارت فعال برای آنها، کافی است. در مقابل، برخی تومورها بسیار تهاجمی و با رشد سریع هستند. این سرطانها، به سرعت گسترش یافته و نیاز به درمان فوری و قوی دارند. این تفاوت در سرعت رشد، به نوع جهشهای ژنتیکی و درجه تهاجمی بودن سلولهای سرطانی، بستگی دارد.
عوامل خطر قطعی و غیرقابل تغییر (Non-Modifiable Risk Factors)
عوامل خطر قطعی، مواردی هستند که نمیتوان آنها را تغییر داد یا کنترل کرد. این عوامل، صرفا احتمال ابتلای فرد به سرطان پروستات را افزایش میدهند و به عنوان مهمترین ریسک فاکتورهای شناخته شده، برای علت سرطان پروستات مطرح هستند.
افزایش سن؛ اصلیترین و مهمترین ریسک فاکتور ابتلا به سرطان پروستات
سن، اصلیترین و مهمترین ریسک فاکتور برای سرطان پروستات است. خطر ابتلا به شدت با افزایش سن بالا میرود. کمتر از 1 درصد از علت سرطان پروستات، در مردان زیر 50 سال رخ میدهد و بیش از 60 درصد موارد، در مردان بالای 65 سال تشخیص داده میشود.
نژاد و قومیت؛ چرا ریسک در مردان آفریقاییتبار بالاتر است؟
ریسک ابتلا به سرطان پروستات در مردان آفریقایی، بالاتر از سایر گروههاست و این موضوع به ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی مربوط میشود. از نظر ژنتیکی، برخی تغییرات در ژنها در این جمعیت شایعتر است و باعث میشود، سلولهای پروستات حساستر به جهش شوند و احتمال رشد غیرطبیعی، افزایش یابد؛ همچنین تفاوتهای ژنتیکی میتواند بر نحوه پاسخ بدن به هورمونها و متابولیسم تاثیر بگذارد و ریسک ابتلا را بیشتر کند. از سوی دیگر شرایط محیطی و سبک زندگی مانند رژیم غذایی، دسترسی به مراقبتهای بهداشتی و سطح فعالیت بدنی نیز نقش دارند.
سابقه خانوادگی؛ تاثیر ابتلای پدر یا برادر به سرطان پروستات
داشتن یک عضو از خانواده درجه یک، یعنی پدر یا برادر مبتلا به سرطان پروستات، خطر ابتلا را دو برابر میکند. اگر دو یا چند خویشاوند درجه یک مبتلا باشند یا اگر سرطان پروستات در سنین پایین در خانواده تشخیص داده شده باشد، ریسک باز هم بیشتر میشود.
ژنهای ارثی؛ نقش ژنهای BRCA1، BRCA2 و سندرم لینچ
جهش در ژنهای خاصی مانند BRCA1 و BRCA2 که معمولا با سرطان سینه و تخمدان در زنان مرتبط هستند، میتوانند خطر ابتلا به سرطان پروستات به ویژه نوع تهاجمی را در مردان، افزایش دهند. سندرم لینچ نیز، یک اختلال ژنتیکی ارثی است که خطر چندین نوع سرطان از جمله سرطان پروستات را بالا میبرد.
لیست عوامل خطر مرتبط با سبک زندگی و محیط (عوامل قابل تغییر)
این عوامل خطر، مستقیما علت سرطان پروستات نیستند؛ اما میتوانند با تاثیر بر سلامت عمومی و فرایندهای سلولی، احتمال ابتلا را افزایش دهند.
- چاقی و اضافه وزن: مردانی که شاخص توده بدنی بالایی دارند، بیشتر در معرض خطر سرطان پروستات تهاجمی و پیشرفته هستند.
- کمبود فعالیت بدنی: فعالیت بدنی منظم، میتواند با کاهش التهاب و تنظیم هورمونها خطر را کاهش دهد.
- قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی: برخی شواهد نشان میدهد که قرار گرفتن در معرض آفتکشها مواد شیمیایی صنعتی و عوامل دیگر ممکن است خطر ابتلا را کمی افزایش دهد.
- التهاب مزمن پروستات (پروستاتیت): التهاب طولانی مدت در غده پروستات، ممکن است در فرایند علت سرطان نقش داشته باشد؛ اما این ارتباط هنوز قطعی نیست.
- استعمال دخانیات: اگرچه ارتباط مستقیم و قوی با شروع بیماری وجود ندارد؛ اما سیگار کشیدن خطر مرگ ناشی از سرطان پروستات را افزایش میدهد.
همه این موارد نشان میدهند که علت سرطان پروستات، از تعامل عوامل ژنتیکی غیرقابل تغییر و عوامل محیطی که میتوان آنها را مدیریت کرد، ناشی میشود.
ارتباط رژیم غذایی با سرطان پروستات
ارتباط رژیم غذایی با سرطان پروستاتنقش رژیم غذایی در علت سرطان پروستات، بیشتر در مورد پیشگیری و مدیریت خطر است. تحقیقات نشان میدهند که الگوی غذایی میتواند بر سلامت سلولهای پروستات، تاثیر بگذارد.
- مصرف بالای چربیهای حیوانی و گوشت قرمز: یک رژیم غذایی پرچرب، به ویژه چربیهای حیوانی و گوشت قرمز با افزایش خطر ابتلا به سرطان پروستات، تهاجمی مرتبط است. این چربیها، ممکن است سطح هورمونهایی را که باعث رشد سلولهای سرطانی میشوند، افزایش دهند.
- کمبود میوهها سبزیجات و فیبر: رژیمهای غذایی که فاقد مقادیر کافی میوهها سبزیجات و غلات کامل هستند با خطر بالاتری از سرطان پروستات، همراه هستند. این غذاها، حاوی آنتی اکسیدانهایی هستند که میتوانند از آسیب DNA سلولی جلوگیری کنند.
- مصرف لیکوپن و سلنیوم: شواهدی وجود دارد که نشان میدهد مصرف بالای لیکوپن که در گوجه فرنگی پخته شده یافت میشود و سلنیوم ممکن است کمی خطر ابتلا را کاهش دهد. این مواد مغذی، با مبارزه با آسیبهای سلولی به پیشگیری از علت سرطان پروستات، کمک میکنند.
- مصرف کلسیم بالا: برخی مطالعات نشان دادهاند که مصرف بسیار بالای مکملهای کلسیم، ممکن است خطر ابتلا را افزایش دهد؛ اما این ارتباط نیاز به تحقیقات بیشتری دارد.
تغییر رژیم غذایی، می تواند در بسیاری از مردان باعث کاهش خطر شود؛ زیرا برخی مواد غذایی میزان التهاب را بالا می برند و این موضوع می تواند زمینه ایجاد دگرگونی سلولی را فراهم کند.
آیا بزرگی خوش خیم پروستات (BPH) یک عامل خطر برای سرطان است؟
یکی از باورهای غلط رایج، این است که بزرگی خوش خیم پروستات که به آن BPH نیز میگویند، یک عامل خطر برای سرطان پروستات است یا میتواند به سرطان تبدیل شود. این باور کاملا اشتباه است. BPH، یک بیماری بسیار شایع در مردان مسن است که در آن غده پروستات بزرگ میشود و باعث مشکلات ادراری، میشود. BPH و سرطان پروستات، دو بیماری کاملا مجزا هستند.
برای کسب اطلاعات دقیق از سرطان پروستات، بهتر است به دکتر فرشاد نامداری،فوق تخصص اورولوژی و بیماریهای دستگاههای ادراری در تهران، مراجعه کنید.
- شماره تلفنهای: ۸۸۷۷۶۸۰۱, ۰۹۱۰۷۵۸۵۳۵۸
- آدرس: تهران، خیابان ولیعصر عج، ۳۰۰متر پایین تر از ونک، بالاتر از پل همت، بن بست سیدالشهدا، ساختمان رهام، پلاک ۸، واحد ۱
منبع
